Páginas

viernes, 16 de noviembre de 2018

Día Internacional do Patrimonio Mundial






O 16 de novembro de todos os anos a UNESCO lémbranos, co gallo da celebración do Día Internacional do Patrimonio Mundial, a relevancia que ten a protección dos bens materiais e inmateriais das culturas como un xeito de enriquecemento identitario e unha salvagarda do enxoval espiritual de cada un dos pobos.

A ACF O Fiadeiro quérese unir a esta declaración de dereitos continuando coa recollida, estudo e divulgación do arquivo espiritual galego; empregándoo como un elemento de diálogo e entendemento interxeracional e internacional.

Defender o noso é defender a nosa posición nun mundo cada vez máis diverso e próximo.











jueves, 18 de octubre de 2018

De bailes e danzas


Por Manoel da costa



Bailes. Danzas.

Aínda que na linguaxe común utilizamos as palabras baile e danza coma equivalentes, existe un consenso xeneralizado, tanto entre os estudosos da materia coma entre nos, simples afeccionados, de que ambas palabras conteñen elementos claramente diferenciados. O que xa non está tan claro é cales son estes elementos, polo que pensamos que podería ser interesante abrir un pequeno debate no blogue da Asociación, que para iso é Cultural a mais de Folclórica.


Definicións.

Iniciamos esta procura cunha consulta ao dicionario da RAG, que tampouco é que serva de moita axuda. Nel atopamos para a voz baile a seguinte definición:

Baile: Sucesión regulada de pasos ou saltos especialmente ao ritmo dunha música. O valse, o fandango e a muiñeira son bailes.

Mentres que para o significado de danza establece:

Danza: Conxunto de movementos que se executan seguindo o ritmo da música e que forman unha peza completa de baile. Así, podemos dicir que "actuou un grupo de danzas populares" ou podemos falar da "Danza dos sete veos".

Da análise destas definicións podería tirarse as conclusións seguintes:

  1. Que tanto o baile como a danza son un conxunto de movementos que se fanse seguindo o ritmo da música.
  2. Que o baile inclúe soamente os movementos dos pés: sucesión regulada de pasos ou saltos, mentres que a danza incluiría todo o corpo: conxunto de movementos.
  3. Que o baile é unha das partes da danza: conxunto de movementos seguindo o ritmo da música e que forman unha peza completa de baile.

Pode ser, pero na miña opinión, a explicación é mais sinxela: non foi o mesmo académico da lingua o que redactou ámbalas dúas entradas.

Para unha aproximación mais ampla recorreremos á Wikipedia, un recurso normalmente eficaz pero que depende moitísimo do redactor concreto que elaborou o contido, da amplitude das fontes utilizadas e o proceso de síntese deses fontes. Para darvos unha idea mais completa vos propoño que fagades a consulta en galego, portugués, castelán, francés e inglés. Observaredes as diferenzas entre os que uns e outros consideran relevante. Nos incluímos un pequeno resumo da versión inglesa e española.

Os elementos mais de relevo da versión inglesa son os seguintes:

  1. A danza é unha forma de arte escénica que consiste en secuencias de movemento humano seleccionadas á mantenta. Este movemento ten un valor estético e simbólico, recoñecido como baile por artistas e observadores dentro dunha cultura particular.
  2. A danza pode ser clasificada e descrita pola súa coreografía, polo seu repertorio de movementos, polo seu período histórico ou polo seu lugar de orixe.
  3. Débese facer unha distinción importante entre os contextos da danza teatral e danza de participación, aínda que estas dúas categorías non sempre están completamente separadas; ambos poden ter funcións especiais, xa sexan sociais, cerimoniais, competitiva , erótica , marciais ou sacras/litúrxicas.
  4. Ás veces dise que outras formas de movemento humano teñen unha calidade similar á do baile, que inclúe artes marciais , ximnasia, patinaxe artística, natación sincronizada, bandas de marcha, e moitas outras formas de atletismo.

Mentres que a versión española sinala:

  1. A danza ou o baile é unha arte onde se utiliza o movemento do corpo usualmente con música, como unha forma de expresión e de interacción social, con fins de entretemento, artísticos ou relixiosos.
  2. A danza é o movemento no espazo que se realiza cunha parte ou todo o corpo do executante, con certo compás ou ritmo como expresión de sentimentos individuais, ou de símbolos da cultura e a sociedade. Neste sentido, a danza tamén é unha forma de comunicación, xa que se usa a linguaxe non verbal entre os seres humanos, onde o bailarín ou bailarina expresa sentimentos e emocións a través dos seus movementos e xestos. Realízase maiormente con música, xa sexa unha canción, peza musical ou sons.
  3. A danza pódese bailar cun número variado de bailaríns, que vai desde facela en solitario, en parella ou grupos, pero o número polo xeral dependerá da danza que se vai a executar e tamén do seu obxectivo, e nalgúns casos máis estruturados, da idea do coreógrafo.



Conclusións

Danza e baile, pois, están intimamente relacionadas, de xeito que ás veces resulta difícil precisar onde está a fronteira entre unha e outro. Quizais o aspecto diferencial mais citado sexa o de reservar a voz baile para a actividade física consistente na realización de movementos do corpo con certo compás, pouco estruturado e cun grao de liberdade elevado, e danza para a mesma actividade mais estruturada e suxeita a unhas normas.



Danza tradicional

Menos consenso suscita outro aspecto. O feito de que o baile ten un propósito exclusivamente lúdico e de socialización, que cando se complementa e/ou substitúe con outros propósitos, cortexo, liturxia, arte, etc., fai que o baile pase, precisamente por eses contidos e coma resultado das necesarias transformacións para atender eses propósitos, da larva baile, á bolboreta danza.

Pero é hora de rematar, para que os lectores/bailadores podan enviar ás súas achegas. Para elo, cos vimbios expostos, e algúns mais de colleita propia, elaboramos o seguinte cadro comparativo, que agardamos vos serva para ordenar un pouco mais as semellanzas e diferenzas entre os dous conceptos.



Baile Danza
Definición Acto de realizar movementos con certo compás.

Estes movementos implican fundamentalmente pés e pernas, e habitualmente mans e brazos.

É unha forma natural de expresar ledicia.
Acto de realizar movementos con certo compás que seguen patróns específicos determinados, é dicir alta estruturación e un grao de liberdade reducido.
Realización Implica pouca estruturación e un grao de liberdade elevado. A danza involucra un valor estético, unha mensaxe. Require estudios, dedicación e ensaios.

Como manifestación artística está adaptada a uns certos canons estéticos e de vestimenta. A mensaxe é importante e forma parte da propia danza.
Estructura Baixa, salvo algúns bailes populares que teñen coreografías coñecidas pola maioría. Alta. Citar o caso da danza contemporánea na que a improvisación pode formar parte dela.
Outras Non require dun adestramento técnico. Basta con coñecer o básico.

Prevalece a espontaneidade por riba da rixidez dunha coreografía.
Adoita posuír un valor ritual.

Involucra unha coreografía a maior parte do tempo.

Comporta un alto grao de organización.

Pode ser necesario levar unha vestimenta específica.

miércoles, 20 de junio de 2018

SOLSTICIO DE VERÁN OU NOITE DE SAN XOAN?


Por Manoel da costa




A celebración da noite de San Xoán, é coma tantas outras festas do calendario cristián, unha cristianización dos ritos ancestrais vencellados ao solsticio de verán do hemisferio norte, é dicir, cando, tras o día máis longo do ano o sol empeza a decaer e os días comezan a acurtarse. Algúns din que o sol baila, coma reflicte a cántiga popular que recollera Manuel Murguía:

Madrugada de San Xoán,
madrugada a máis garrida,
que baila o sol cando nace
e ri cando morre o día.

Con todo, as datas de San Juan e do solsticio non coinciden: a primeira celébrase a noite do 23 ao 24 de xuño mentres o solsticio producirase ás 10:07 horas UTC do vindeiro día 21, momento no que oficialmente comezará o verán. Os textos sacros din que Zacarías mandou acender unha fogueira para anunciar aos catro ventos o nacemento do seu fillo Juan, pero as fogueira de San Xoán, por seguilas chamando con ese nome, non teñen nada que ver con tal efeméride, senón que representan a unión coas forzas do feminino, a terra, a noite, o poder de procrear, etc.

Fogueiras cacharelas, cachadas, cachelas ou lumeiradas

Do mesmo xeito que no solsticio de inverno acendemos un Lume Novo, arredor do que desenvolveremos unha xeira de rituais, moi variables ao longo de toda Galicia, pero que teñen algúns elementos comúns que pasamos a describir.

  1. Trátase dunha tarefa colectiva: ao longo dos días previos á celebración, os mozos da veciñanza van amoreando material combustible nalgún lugar aberto e de paso público.
  2. No comezo da noite, préndese o lume e comeza a festa. Cómense sardiñas á grella e pan de millo, (polo San Xoán a sardiña molla o pan) bébese fundamentalmente viño, e mozos e mozas cantan e bailan ao redor da fogueira.
  3. Cando a fogueira está practicamente consumida, e as lapas son practicamente inexistentes ou moi pequenas, os que queren pedir algún desexo para mellorar a súa sorte no período do ano que agora comeza, saltan riba da fogueira un número impar de veces, tres sete o nove nos mais dos lugares de Galicia, mentres cantan os sanxoáns, como o que reproducimos:

Salto por riba
do lume de san Xoán,
para que non me morda
cadela nin can
nin bicho vivinte
que ande polo chan.

A auga de sandar

Moitas lendas e crenzas están asociadas na nosa cultura á auga e o seu poder salutífero. Esta noite do solsticio de verán as propiedades máxicas das augas son aínda maiores que as que poida ter no resto do ano, e aínda pódense atopar na flor da auga, a tona ou capa máis superficial de calquera fonte ou estanque. Nesta noite de san Xoán, a flor da auga transmite as súas propiedades de aúde e beleza ás mozas que laven a cara con esas augas.

Día de san Xoán, alegre
meniña, vaite lavar,
pillarás auga do paxaro
antes de que o sol raiar.



Auga


Algunhas tradicións salientan tamén o poder desta flor da auga para esconxura-las meigas. Como recolle Xosé María Castroviejo:

Se arraiar,
se arraiará
tódalas meigas levará;
xa arraiou,
xa arraiou,
tódalas meigas levou.

Cando unha moza colle a flor da auga deixa na fonte ou manancial unha rama para indicar tal circunstancia, de xeito que cando chegue outra moza á fonte e a vexa enramada, vaia a buscar outra que aínda conserve as propiedades buscadas, de xeito que non resulta estraño que a que non madrugue atope enramadas tódalas fontes da contorna.

As herbas de sanxoán

As mesmas propiedades descritas para a flor da auga, e aínda potenciadas polo poder salutífero das plantas, aparecen, segundo estas tradicións que estamos a describir, no orballo da noite de san Xoán. A tradición manda, para facer o cacho, que é como se coñece este proceso, recoller a auga de sete (número máxico) fontes nun recipiente máis ancho ca fondo, coma unha almofía, e deitar nela as tamén sete herbas medicinais. Compre deixar o cacho, a almofía coa sete augas e as sete herbas ao relente para que lle caia o orballo durante a noite. Algunha tradicións mandan colocar cardos ou silveiras riba do cacho para evitar que o diaño cague nel. Con este auga lavaremos a cara ollando cara ao oriente, para recibir as primeiras raiolas do sol.



Cacho de San Xoan


No canto de cales son as herbas concretas que se poden utilizar, compre sinalar que cada lugar da nosa terra ten a súa propia receita. No que si coinciden tódalas tradición é no número: sete herbas diferentes.

Taboada Chivite recolle unha longa relación, entre as que están:

  • FIÚNCHO ou HERBA DE OBRIGA, corre os maos espíritos e é especial contra o mal de ollo. Como menciña é efectiva contra as inflamacións de ollos, a asma e as más dixestións.
  • FENTO MACHO, é un fento velenoso. En xeral é un antiparasitario, era moi apreciado contra as tenias. As lendas galegas e británicas din que pola noite de san Xoán bota flor; xustamente a medianoite.
  • CODESO, é un arbusto sagrado para os galegos. É tóxica para o gando. Utilizábase para facer lume, e como é unha Genisteae (tribo á que tamén pertencen as xestas) utilizábase para facer vasoiras e varrer a casa dos maos espíritos.
  • ABELOURA ou HERBA DE SAN XOAN. Empregábase na menciña tradicional coma cicatrizante, adstrinxente e antiséptica. O refraneiro di que "A herba de san Xoán limpa a cara de grans". Está considerada como unha planta especial contra o demo.
  • MALVA, serve contra a bronquite, afeccións dixestivas, nervios etc. O refrán di "Cun horto e un malvar hai menciñas para un fogar".
  • ROMEU. Aínda que bravo non abunda en Galiza, empregábase na menciña tradicional contra a reuma, a artrite, trastornos do sistema circulatorio, depresión, dores de gorxa etc. Crese que o romeu realmente é a herba que protexe e purifica os fogares galegos por excelencia.
  • HERBA LUÍSA, de orixe americana, empregouse en Galiza coma medicinal dende que chegou das Américas. É moi boa para as dores de estómago e barriga, gases e dores de cabeza. É tamén unha herba especial para os amoríos. Asóciase coas troulas e esmorgas.



As herbas de San Xoan


Estas son as mais comúns pero tamén se empregan coma herbas de san Xoán a dedaleira ou estraloque, o trobisco, a espadana, a artemisa, macela ou matricaria, a herba punteira ou sempreviva dos tellados e a roseira brava. Outros engaden follas dos árbores considerados tradicionalmente sagrados, coma o sabugueiro, o visgo, o carballo, a nogueira, o amieiro, e aínda a hedra, considerada planta sagrada do calendario celta.

Máis información en:

  • Guía da Galiza máxica, mítica e lendaria, de Víctor Vaqueiro.
  • ETNOGRAFÍA GALEGA. Cultura espiritual de Xesús Taboada Chivite.
  • ETNOGRAFÍA CULTURAL DE GALCIA. Carmelo Lisón Tolosana.

Recursos na rede:

sábado, 7 de abril de 2018

AS DÚAS CARAS DA RECONQUISTA DE VIGO


Por Manoel da costa




Unhas tomas falsas

Fai un par de anos, un fato de entusiastas da Asociación participamosna rodaxe dunha película muda ideada por Edu Campos, dirixida por Miguel Souto e producida por O FIADEIRO. Nunha das fases de rodaxe a cámara quedou filmando e deu lugar a un pequeno vídeo que din en, titular Tomas falsas 1, convencido que ía haber dous e tres. Nese vídeo tres borrachos parolan do alzamento contra os franceses. Nun intre escóitase dicir a un dos borrachos: "vai un análise político, moi polo miúdo da situasión..." E logo dando coa man riba da tapa do barril que lle serve de mesa: "imos discutir agora si efectivamente aos franceses debemos de bota-los ou non". A cousa queda aí porque entra Saturnino para dicirlles que a cámara segue gravando.

Pero o borracho que reclama unha interpretación mais acaída aos feitos está só na súa reivindicación. Á xente do común o que lle interesade verdade da Festa da Reconquista é precisamente a festa, a música, o baile, os postos do comercio e do bebercio, e, sendo un pouco optimistas os postos de artesanía, os contacontos, e as conferencias de etnografía. E pouco, por non dicir nada, a precisión histórica.

O contexto histórico: relato oficial

Porque, coma xa teredes adiviñado hai dous relatos ben diferenciados dos acontecementos do 28 de marzo de 1809. Lembremos que no contexto da chamada Guerra da Independencia española a principios de 1809, Napoleón ordena ao mariscal Jean de Dieu Soult, destruír ao exército británico do xeneral John Moore e iniciar a marcha sobre Portugal. Fracasa na primeira delas porque se ben derrota e da morte a Moore na batalla de Elviña e toma a cidade da Coruña, non pode empecer que o groso do exército inglés consiga embarcar e poñerse a salvo. Tras diso, Soult inicia o camiño cara a Portugal.

O 31 de xaneiro, os franceses chegaron ós arredores de Vigo, ocupando obarrio do Areal. Juan de Villacencio, capitán de navío retirado e gobernador militar da praza, decidiu renderse pacificamente e deixalos entrar na cidade para evitar un inútil derramamento de sangue. Soult deixa en Vigo unha pequena guarnición ao mando do comandante de escuadrón Jacques Antoine Chalot e continúa co groso do exércitocara Portugal.

A partires deste punto comezan as grandes diferenzas entre os dous relatos. No discurso oficial, base da representación teatral que se celebra en diversos puntos do Casco Vello, os vigueses, e viguesas, encabezados e encabezadas polos militares Pablo Morillo e Bernardo González “Cachamuíña” conseguiron expulsar aos galos da vila,converténdose na primeira de Europa en acadalo, feito polo que Fernando VII “O Desexado "[1] outorgou en 1910 a Vigo o título de cidade "fiel, leal e valorosa."



O Exército Napoleónico


O relato oculto

No relato alternativo, froito da moderna historiografía, pouco antes da presenza das tropas de Napoleón en Vigo, o poder municipal estaba en mans da burguesía ilustrada, José Antonio Alonso Cairo, Buenaventura Marco Do Pont, etc., que intentaban poñer as bases dun estado moderno con separación de poderes e independente da influencia do clero. Pero o poder absolutista non ía permitir que aqueles aos que chamaban afrancesados foran a apartar ao pobo do seu control e por iso aconteceu que as autoridades locais co comandante militar provincial, o brigadier Francisco A Rocque, foron acusadas de conivencia co inimigo e encerrados no Castelo Do Castro.

Por iso, aínda que calquera ocasión e boa para facer unha festa, o certo é que na "Reconquista de Vigo" estaban, ademais do pobo, algúns dos personaxes máis carcas e escurantistas, como Pablo Morillo e certos abades párrocos, que defendían o trono do rei Fernando VII e o poderoso armazón relixioso.

Máis información en:
Historia dospuntocero.com: La Reconquista de Vigo. Museo de Vigo: Reconquista (pdf) Atlántico Diario: La Reconquista, una serie de mentiras.

Nota [1]: desexado pero non polas mulleres porque Fernando VII padecía macrosomía xenital, é dicir, as dimensións do seu membro viril eran moi superiores á media.

lunes, 8 de enero de 2018

CANTOS DE NADAL: RONDALLAS E RANCHOS DE REIS


Por Manoel da costa



A fin do ciclo de nadal dos cantos de tradición popular teñen no sur da Galicia litoral[1] unha expresión propia de grande interese etnográfico: as rondallas e ranchos de Reis.

Como xa deixamos dito nunha publicación anterior, a tradición dos cantos populares do ciclo de nadal en Galicia comeza polas panxoliñas[2] de Nadal, continúa coas xaneiras, manueis e aninovos na noitevella, e remata cos cantares de reis ou aguinaldos para a a véspera desta data.

O costume de ir cantar estas pezas de xeito itinerante polas casas, solicitando o aguinaldo, é, en opinión dalgúns estudosos das festas de Nadal en Galicia, o feito diferencial da tradición galega, o aspecto que a entronca coas culturas labregas fortemente vencelladas aos cultos solares. Os ranchos e rondallas serían, para eses mesmos expertos, unha evolución dese costume da xente nova de xuntarse para pedir o aguinaldo dun xeito cada vez menos espontáneo e mais organizado.
Unha rondalla, consonte a dicionario da RAE, é un conxunto musical de instrumentos de corda. A rondalla coma tal ten as súas orixes nas bandas que tocaban en varias rexións do que hoxe consideramos España, no século XVI, e que, co tempo, derivaron en catro tipos distintos de grupos musicais:

  • As comparsas que tocaban en escenarios temas varios pero fundamentalmente de crítica social e de actualidade.
  • A tuna ou estudiantina, grupos de estudantes que utilizaban a súa habilidade musical para cubrir as súas necesidades.
  • A rondalla moderna, ese grupo de músicos de pulso e púa da definición do dicionario.
  • A murga, grupos de mozos que cantaban diante das casas pedindo o aguinaldo, normalmente acompañados dun grupo de músicos denominado charanga.

Estes últimos, a murga, como mozos que van de casa en casa pedindo o aguinaldo para facer a festa, parecen os verdadeiros antecesores das dúas manifestación da tradición galega, rondallas e ranchos, o de ir cantar reis e aguinaldos de xeito itinerante polas casas pedindo touciño, chourizos, ou calquera alimento pouco perecedoiro; e dependendo do axeitado do aguinaldo á opulencia da casa, botar unha peza de agradecemento ou de escarnio.


Ranchos de Reis de Salceda


Rondallas e Ranchos. Semellanzas e diferenzas

Aínda que Ranchos e Rondallas adoitan a figurar xuntos na meirande parte da documentación escrita que recolle estas manifestacións da cultura popular, na nosa opinión, discutible coma todas as opinións, ambas teñen orixes e evolucións fortemente diferentes en estrutura, vestimentas, instrumentación e repertorio musical. As propias denominacións parecen apuntar a tradicións diferentes, mais a España no caso das Rondallas, e mais a Portugal no dos Ranchos. Avala esta opinión o feito de que o termo rondalla non está recollido no dicionario da RAG nin no corpus lexicográfico da lingua galega, mentres que Rancho é unha agrupación folclórica portuguesa.

Se as semellanzas principais entre unha e outra agrupación son as explicadas antes, datas de realización, arredor da festa de reis; motivo, pedir o aguinaldo; e forma, de xeito itinerante con música e cancións, as principais diferenzas son a vestimenta, organización e repertorio.

Os compoñentes da rondalla galega visten, homes e mulleres, dun xeito uniformado; pantalóns escuros, camisa branca, capa da mesma color que os pantalóns con cintas multicolores e boina. Os compoñentes dos ranchos, pola contra, visten de xeito diferente homes e mulleres, os homes moi frecuentemente con pantalóns curtos por baixo do xeonllo e medias brancas, chaqueta e garabata, as mulleres con traxes moi semellantes aos das “Danzas brancas” mantelos, e alfaias a mancheas, e nos dous casos sombreiros cheos de perifoles e cachos de espellos que subliñan a súa conexión co culto solar.

A organización da rondalla galega, ten moito de formación militar, co seu capitán e os abandeirados ao fronte e os participantes desfilando rixidamente estruturados en ringleiras. Os que defenden a antigüidade desta formación suxiren que esta tradición pode proceder do encontro do costume de cantar polas casas para pedir o aguinaldo nestas datas coas levas de mozos que sangraron Galicia dende o século XVIII. Outros pensan que se trata de algo moito mais moderno que non vai mais aló de finais do XIX ou principios do XX, posto que o seu primeiro rexistro documental é de 1920.

Pola contra, a estrutura organizativa dos ranchos carece de calquera rixidez, e aínda o papel do que solicita permiso para cantar e recolle o aguinaldo pode ser asumido por calquera dos compoñentes do rancho.

No conxunto instrumental das primeiras rondallas galegas predominaban os instrumentos de corda pulsada, sinaladamente guitarras, bandurras e demais instrumentos de pulso e púa, e os de vento, nas primeira formacións sen gaita de fol, protagonista fundamental no dos ranchos.

Ámbalas dúas formacións comparten o protagonista principal da percusión: os charrascos, que dan, co seu característico chascarraschás, o son xenuíno destas formacións. Bombo, caixa, cunchiñas, e o resto de instrumentos de percusión que vimos en chamar cotidiáfonos ou “instrumentos pobres.

Para rematar esta análise dicir que as diferenzas no repertorio responden, moi en xeral, a esta diferenza de orixe, mais urbano ou vilego nas rondallas e mais popular nos ranchos, que fai que algunhas rondallas se atrevan, cun formidable resultado artístico, co Thunderstruck de AC/DC, namentres os ranchos teiman en manter a tradicional estrutura dos cantos de reis: permiso para cantar, canto e demanda do aguinaldo.


Rondalla Santa Eulalia de Mos


Final: un canto de reis tradicional

Os cantos populares de reis, por oposición aos cantos de orixe clerical, son o remate do ciclo de Nadal. Xuntábanse o grupo dos mozos da contorna que formaban o rancho para ir a cantar os reis polas casas. Queremos finalizar esta pequena achega ao tema de ranchos e rondallas cun exemplo deste canto, que comeza co saúdo ou petición de licenza para cantar:

Licenza pido señores,
se vostedes ma queren dar
para cantar estes reises
que imos escomezar.

O dono da casa daba a licenza cun "podedes" e os mozos comezaban a cantar deste xeito ou algo semellante:

Desexamos os reises
anque sexan poucos:
un touciño enteiro
e metade do outro.

Aquí hai mociñas
que gastan chaqueta
e que nos han dar
a cada un súa peseta.

Aquí hai mociños
que gastan sombreiro,
e que nos han dar
un pesiño enteiro.

Desexamos os reises
se nolos han dar,
que somos de lonxe
e hai moito que andar.

Se o dono da casa era rumboso invitaba aos mozos a entrar na casa e tomar unha copa de caña ou algún petisco. Recibido o aguinaldo botábase a cantiga de aguinaldo ou de despedida, que podía dicir algo coma:

Queden con Deus meus señores
ata o ano que volvamos.
Se é que acaso non volvemos
Que no ceo nos vexamos

Pero se o grupo consideraba que o aguinaldo era ruín para a riqueza da casa a estrofa anterior era substituída por unha cantiga coma esta:

Cantámosche os reises
guedellos de cabra.
Cantámosche os reises
e non nos deches nada.

Nos somos os reises
do quiquiriquí,
se non nos dás nada
cagámosche aquí.

E nada mais por hoxe. Esperamos que tiverades unhas moi boas festas... e grazas polo bo aguinaldo!





Nota [1]: Ranchos e rondallas teñen unha mesma distribución: as comarcas de Condado e Vigo: ranchos nas mais rurais e rondallas en Redondela, Mos, Porriño, Gondomar, Nigrán e Vigo.

Nota [2]: Como xa dixeramos na publicación citada, reservamos a denominación de villancico ou vilancico para “as pezas en lingua vulgar que se cantan nas igrexas, con textos populares ou poemas de autor, e que se usan na liturxia das festas principais en xeral”.

viernes, 6 de octubre de 2017

O Pergamiño Vindel en Vigo

Por Manoel da costa



Unha xoia do galaico-portugués

Coma xa sabedes polo diversos medios de comunicación o Pergamiño Vindel, a xoia da poesía e a música galaico/portuguesa, chegou a Vigo estes días prestado á Universidade de Vigo pola Morgan Library Museum para ser exposto ata o mes de marzo do 2018 no Museo do Mar de Vigo.

A importancia deste pergamiño de 34 x 45 cm, escrito por unha soa cara a catro columnas, co texto de sete cancións de amigo compostas polo trobador Martín Códax e as notacións de seis delas, para a cultura en xeral e a galega en particular, é enorme. En primeiro lugar porque, xunto co moi deteriorado Pergamiño Sharrer, con tamén sete cantigas de amor compostas polo rei don Dinís de Portugal, conservado na Torre do Tombo en Lisboa, é o único documento da lírica profana galaico-portuguesa que inclúe a notación musical das cantigas, que non debemos esquecer, estaban pensadas para ser cantadas en público.


O pergamiño Starrer


Un descubremento sorprendente

A historia da descuberta deste pergamiño é, cando menos curiosa. Un comerciante de libros antigos, Pedro Vindel, o encontrou servindo de forro a un libro de Cicerón. O libreiro publicou a noticia do descubrimento na revista de febreiro de 1914, Arte Español. Pouco tempo despois o pergamiño desapareceu ata 1921, cando a viúva do diplomático e musicólogo Rafael Mitjana o puxo a venta. Despois de varias vicisitudes, o pergamiño acabou na Morgan Library Museum de Nova York, que fundara o banqueiro Pierpont Morgan. Este museo foi a quen a cedeu á Universidade de Vigo para esta exposición e este extremo, é dicir, que non fora unha entidade política, Concello, Diputación ou Xunta a institución organizadora, foi condición necesaria para que dita cesión fora autorizada.

Compre subliñar que a presenza do Pergamiño Vindel en Vigo vai a propiciar unha importantísima xeira de actos culturais arredor da lírica galaico-portuguesa. Non esquezamos que a ría de Vigo ten o privilexio de ser a patria de tres dos trobadores desta lírica: Mendinho, Xohán de Cangas e o propio Martín Códax, aos que dedicóuselles o Día de las Letras Galegas do ano 1998.


Mai información en: O Pergamino Vindel amosa unha cultura galega das máis potentes de Europa A exposición poderá visitarse dende o día 10 de presente mes de outubro ata marzo de 2018.

lunes, 1 de mayo de 2017

OS MAIOS: A FESTA DA PRIMAVERA (II)


Por Manoel da costa


os maios

Nesta segunda entrega analizamos mais polo miúdo unha das manifestacións nas que dividiamos os rituais asociados ás festas da primavera, aqueles que viñemos en chamar "Maios agrarios", os cerimoniais de carácter simbólico relacionados coa fertilidade da terra, os "Maios pecuarios", cerimoniais de carácter simbólico relacionados coa fertilidade e a saúde do gando e os "Maios mariñeiros", relacionados coa actividade pesqueira.

MAIOS AGRARIOS

O mais importante destes cerimoniais, baixo o punto de vista etnográfico, é sen dúbida o rito denominado "alumear o pan". Víctor F. Freixanes, actual Presidente da RAG, publicou en maio de 2014 un artigo na Voz de Galicia, cunha descrición deste cerimonial, que resulta imposible mellorar.

"Esa noite, véspera do primeiro de maio, os veciños todos do val da Amaía saían alumear o pan. Vellos, novos, nenos, homes e mulleres botábanse aos campos portando fachos acesos, feitos de palla ou follato, e percorrían os camiños, de aldea en aldea, ciscando a cinza nos sucos recén semeados das agras e recitando: «¡Alumear o pan, para que Deus dea boa gran: espiguiñas coma dedos e grauciños coma peros!». Así lembra Suso do Cabo aquelas tardes primeiras da súa infancia, contra a noitiña, coa parroquia toda a bourear, chamando pola fartura da terra, que poucas semanas antes fora arada e semeada con trigo, millo ou centeo. Aínda a semente non agromara. Aínda os campos estaban abertos. Aínda non había resposta da terra. Mais na cultura tradicional agraria, cada sementeira é unha aposta de futuro, un risco que se asume con traballo, con cálculo e con coñecemento: a tradición de saber como se han de facer as cousas, na memoria que transmiten os país e os avós."

Ademais desta práctica de "alumear o pan" para pedirlle ás forzas da natureza o alento da fortuna, que a ilusión o esforzo e o traballo xa o poñemos nos, temos documentado nos concellos de Outes, Rois e Negreira, outro rito da fertilidade da terra que consiste en chantar, nesa mesma época, de abril para maio, ramos de xestas ou codesos nas terras, despois de sementalas.

MAIOS PECUARIOS

O gando é unha das posesións mais prezadas dos labregos. Groso ou miúdo a relación do labrego cos seus animais é ben estreita. Coma parte dos actos propiciatorios vencellados ao comezo da primavera, os maios, se acostuma a enfeitar con flores ou ramallos de xesta ou codeso, ao gando, as cortes e os apeiros de labranza.

MAIOS MARIÑEIROS

Fronte á cultura agraria de prazos moi concretos e períodos moi establecidos, que compre saber calcular e administrar, a cultura mariñeira é moito menos estacional, polo que carece en gran medida deste tipo de rituais vencellados ao decurso das estacións. De tódolos xeitos nunca sobra utilizar distintos signos e amuletos para protexe-lo barco e os propios mariñeiros dos perigos que corren no mar, así como para propiciar unha boa pesca. Así, nalgúns portos pesqueiros é habitual atopar maios artísticos en forma de barco, ou aínda maios de unha única póla de xesta para poñer nas embarcacións.

COPLAS, RECITADOS E CANCIÓNS.

Os maios non serían tales sen os cantos e coplas que os rapaciños e os non tanto, botan arredor do árbore, real ou figurado, que simboliza o comezo da floración e o fin do inverno. Estas cantigas se poden dividir en dous grandes grupos: as composicións tradicionais, con música e coplas desta orixe, que se repiten sen case variación ano tras ano, e os textos escritos a pé feito para o ano concreto, recollendo feitos actuais e críticas políticas. Estes últimos son normalmente recitados, aínda que as veces se cantan utilizando unha cantilena ou unha melodía tradicionais coñecida. Moitas destas coplas imprimíronse en follas soltas que se vendían ós asistentes. Amplas coleccións destas follas se conservan na biblioteca Ben-Cho-Shey da Deputación de Ourense e no Museo de Pontevedra.

Exemplo do primeiro tipo é esta cantiga, recollida por Pablo Quintana na zona costeira de Lugo, e que figura no seu primeiro disco "O cego andante":

Maio, maio
entra de crego
Non revolva-lo tempo xurando.

Maio, Maio
da cruz da mariña
Bótennolo maio, señores caballeros
Se non teñen maios pois bótennos diñeiro.

Aí ven o Maio pola calle do Sol
Aí ven o maio de roubar ó valedor.

Aí ven o Maio pola calle do Medio
Aí ven o Maio de roubar o velo-velo.

Aí ven o Maio pola calle de Abaixo
Aí ven o Maio de roubar o Tirabaixo.

Aí ven o Maio por riba das silveiras
Aí ven o Maio de roubar ás costureiras.

Aí ven o Maio pola calle de Arriba
Aí ven o Maio de roubar á Marabilla.


Unha interesante variante, que non se pode incluír en ningún dos tipos citados, é a canción de Luis Emilio Batallán musicando o poema social de Manuel Curros Enríquez, "O maio", que di así:

Ahi ven o maio
de frores cuberto
puxeronse a porta
cantandome os nenos
os puchos furados
pra min extendendo
pedironme crocas
dos meus castiñeiros.

Pasai rapaciños
calados e credos
que o que é polo de hoxe
que darvos non teño
eu sonvos o probe
do povo galego
pra min non hai maio,
pra min sempre é inverno.

Cando eu me atopare
de donos liberto
que o pan non mo quiten,
trabucos e prestemos
que, coma os do abade,
frorezan meus eidos
chegado haberá enton
o maio que eu quero.

Queredes castañas
dos meus castiñeiros
cantademe un maio
sen bruxas nin demos
un maio sen segas,
usuras nin preitos,
sin quintas, nin portas,
nin foros nin cregos.


Para rematar deixamos dous vídeos mais. O primeiro do grupo de Porriño, Na Lúa, e o segundo do Zeca Afonso. Estades expresamente invitados a propoñer as vosas cantigas de maio favoritas.






OS MAIOS: A FESTA DA PRIMAVEIRA (I)

jueves, 27 de abril de 2017

OS MAIOS: A FESTA DA PRIMAVERA (I)


Por Manoel da costa



Os Maios é a festa da primavera; da súa chegada, e do seu trunfo. A celebración do espertar da natureza, do alborexar da vida nova, do reverdecer das plantas, ou, coma dicía Vicente Risco: "da ledicia de ver erguerse o sol por riba do horizonte e coller altura e forza".

A festa dos maios é un rito, un acto cerimonial de carácter simbólico, expresión do renacemento da terra despois do inverno, que se repite con pequenas diferenzas en cada comunidade cultural. O mito de Perséfone en Grecia, Proserpina en Roma, ou Beltane nos países celtas, representan o ritual que propiciará que o inicio da estación no que a natureza esperta do seu longo sono, a terra vístese de verde e os rabaños de gando son levados cara as terras de pasto das montañas, se produza coa normalidade desexada.

AS ORIXES DOS MAIOS

Aínda que as orixes da festa dos maios non están moi claras, parece indiscutible que, coma sucede no resto das festas galegas de exaltación da natureza, ten unha clara orixe prerromana, e representan diversos rituais propiciatorios ás divindades primaverais, que se consideran as responsables do espertar da natureza e da fertilidade de campos, animais e humanos.

A festa galega dos Maios é semellante ao resto das festividades de primavera que se celebran na maioría dos países do mundo, onde existen, aínda que con importantes variantes no cerimonial, a celebración do mesmo acontecemento: o espertar da natureza trala longa invernía. Na Galicia, labrega e mariñeira, chegaron ata os nosos días, grazas ao agarimo dos nosos maiores, unha copiosa colleita de tradicións populares vencelladas a esta festa dos maios, con aspectos lixeiramente diferentes, aínda que non excluíntes, que poderiamos intentar clasificar consonte o esquema seguinte:

  • MAIOS AGRARIOS: propiciatorios do espertar da terra, da bondade da colleita futura.
  • MAIOS PECUARIOS: vencellados ao ciclo reprodutivo dos animais domésticos, favorecedores da fertilidade e saúde do gando.
  • MAIOS MARIÑEIROS: rituais propiciatorios dunha pesca abundante e sen accidentes.

Outro aspecto interesante é a diversidade da tipoloxía das figuras que protagonizan a festa, os maios, que tamén poderiamos clasificar do xeito seguinte:

  • MAIOS FIGURADOS: o protagonista é unha figura inanimada. Podemos dividilos en:

    • Maios tradicionais: tenden a ser cónicos e lembran a forma das árbores máis ou menos estilizadas.
    • Maios artísticos: cando se trata de calquera outra figura, dende unha casiña até un pazo, un cruceiro, unha igrexa, ou, no caso dos Maios mariñeiros, un barco.
  • MAIOS VIVENTES: unha os varias persoas, neno ou adulto, cuberto de pólas e follas, ás veces disfrazados ou adornados con flores. Cando se trataba dunha nena, a maia, ía vestida de branco e cunha coroas de flores. Cando eran varias persoas ían vestidos do mesmo xeito, e cantaban e danzaban arredor do maio.

Este tipo de maios eran habituais na provincia de Lugo, Portomarín e Viveiro. Álvaro Cunqueiro fala dos de Mondoñedo nun dos seus artigos. Tamén están documentados en Vilafranca do Bierzo. Vicente Risco, na súa obra Etnografía, Galaxia, Vigo, 1994, os describe deste xeito:

"O maio vivente é un rapaz cuberto de follas e flores que sae polas rúas o día primeiro de maio en compaña dunha pandilla de nenos ou mozotes, os que, de tempo en tempo, para e canta arredor do Maio cantigas axeitadas que veñen xa de tradición, e piden as maiolas ou maias que son castañas secas ou noces, e se cadra, mais modernamente diñeiro. Ía vestido cunha faldamenta e unha esclavina feitas de espadana, fiúncho e lesta, enfiafos en cordas e adornadas de flores, e na cabeza un ramo de fiúncho cos rabos para riba e rematados en tres coroas de flores e un florón de lirios, na man levaba un bordón florido. Os do coro levaban paus e con eles marcaban o compás do canto […]. Ó rematar, o Maio deitase no chan para que lle boten as maiolas por riba e érguese cando lle din o Levántate Maio […]. Non estará de máis, así e todo, que lembremos […] que o se facer a festa dos Maios o día primeiro de mes […] puidera estar en relación co feito de ser ese día cando celebraban os romanos a adicación anual do templo da Bona Dea, chamada Maia, patroa do mes, e en cuxa honra tíñanse as festas chamadas Floralia. Que remataban o día tres, festas da primavera e das flores".



Maio figurado


Os maios figurados consisten nunha armazón ou esqueleto feito de paus ou táboas, de forma cónica ou piramidal, nos maios tradicionais, recuberto de tea metálica ou estopa, que se cobre de mofo, fiúncho ou herba. A armazón constrúese riba dunha plataforma ou padiola, que permite transporta-lo maio polas rúas do lugar. Sobre esta estrutura debúxanse distintos motivos con flores, follas, fiúncho, fentos, bugallos, froitosou mesmo ovos, como materiais máis habituais. Vicente Risco recolle o costume dalgunha zonas de Ourense de rematar a festa queimando ou tirando a auga o maio. Tamén están documentadas dúas variantes de interese:

  • A árbore de maio, unha árbore moi alta chantada no medio da praza principal do pobo, con pólas só no curuto, e adornos de faroliños.
  • Os maios de unha única póla de xesta que se colocaba nas portas da casa e da corte, nas ventás, carros, leiras e barcas, nos coches, lanchas e barcos, no último día de abril, para que o maio protexa a casa, a xente que vive nela e as súas propiedades.



OS MAIOS: A FESTA DA PRIMAVEIRA (II)

jueves, 23 de febrero de 2017

O ENTROIDO EN VIGO. DATOS PARA UNHA REFLEXIÓN


Por Manoel da costa



Vigo urbana e rural

Vigo é unha cidade grande, a mais poboada de Galicia e a décimo cuarta de España. Pero Vigo tamén son as súas parroquias, algunhas delas a medio camiño entre urbanas e rurais, e algunhas decididamente rurais. En orde alfabético, para non sinalar, lembramos as de Alcabre, Beade, Bembrive, Cabral, Candeán, Castrelos, Comesaña, Coruxo, Freixeiro, Lavadores, Matamá, Navia, Oia, Sárdoma, Saians, Teis, Valadares e Zamáns; e as que foron parroquias coma Bouzas, Coia, Sampaio e San Xoán do Monte.

Alguén chamou a Vigo, non sen motivo, a cidade adolescente, polos seus problemas de crecemento urbano desordenado, motivado polo desenvolvemento industrial nas décadas de 1960 e 1970. A oferta laboral atraeu numerosa inmigración das zonas rurais de Galicia.

As dúas almas da cidade vense reflectidas nas manifestacións do Entroido. É de sinalar que no barrio do Berbés de Vigo se conserva a única figura tradicional do Entroido urbano galego: o Merdeiro, ao que dedicaremos un pequeno espazo.

Entroido igual a provocación

Se o Entroido non é provocador, transgresor, convértese en Carnaval, Batalla de Flores, Concurso de Disfraces, ou cousa semellante, pero xa non Entroido. Moitos dos mais afamados Entroidos galegos estanse a converter, a forza de declaracións de “festas de interese turístico nacional”, en desfiles folclóricos a maior gloria e beneficio da hostalería, pero cada día mais afastados do verdadeiro espírito que deulles orixe.

Historicamente a cultura popular está ligada ás festas. Un tempo e un espazo aberto á risa e a ledicia, á transgresión dos límites, ao grotesco a o obsceno. A música, a danza, a comida, os traxes e os roles; o universo enteiro ausente de sentido utilitario, de fin práctico; a festa coma camiño para acceder a un universo utópico, no que todo poder é burlado, todo o elevado rebaixado, todo o espiritual carnalizado e todo o sagrado profanado.

A festa do Entroido, resumía tódolos elementos lúdicos e festeiros das celebracións populares máis enraizadas no inconsciente colectivo da comunidade. Porén, a industria turística intenta transformar o Entroido nun artigo de consumo, roubándolle o seu sentido mítico, e o seu poder transgresor, facendo dos celebrantes pezas dun ritual sen sentido, e aos asistentes en observadores pasivos, dotados de teléfonos intelixentes cos que documentar axeitadamente nesta era da cultura visual, a súa presenza no espectáculo que non no rito.

Entroido igual a enchente

As festas en Galicia non se entenden sen unha boa paparota. E as festas do entroido non son unha excepción, mais ben a festa do Entroido inclúe necesariamente a idea de comer e beber ata rebentar, coma parte do exceso e provocación destas festas.

Probablemente son o cocido galego e o lacón con grelos os reis da gastronomía do Entroido, sen esquecer o caldo, os chourizos, orellas, cachuchas, bandullo, androllas e botelos e aínda o cabrito, pratos con sustancia abondo para repoñer as forzas de toda a festa destes días. As sobremesas destas datas con tamén especiais.

Non faltan nestas datas as sobremesas do entroido, de xeito especial as orellas de frade e as filloas, e tamén en algunha zonas as rosquillas, o tripón doce, e os melindres.

Entroido rural vs. carnaval vilego

Namentres o Entroido rural nace de ritos, personaxes, cantos, roupas e adobíos cuxa orixe pérdese no tempo, e a súa celebración responde a unha iniciativa dos veciños do lugar, o carnaval urbano, está organizado e apoiado pola Área de Festas e Turismo do Concello, aínda que se conte coa colaboración das Asociacións veciñais e culturais para a súa materialización. O Carnaval urbano procura o espectáculo, o colorido, a presenza pasiva de milleiros de espectadores que valoran moito mais o número e a riqueza das comparsas e carrozas do desfile que o mantemento dás tradicións propias do lugar. Os propios integrantes das comparsas están moito mais preocupados pola execución dos bailes e o lucimento e conservación da súa custosa vestimenta que de pasalo ben.

En resumo: o Carnaval Urbano é unha celebración programada e controlada, con horarios, circuítos, comezo e final das actividades, que ten a súa xustificación no fenómeno turístico, medindo o seu éxito o fracaso en función da ocupación hostaleira. Pola contra o Entroido rural e transgresión e dislocación da orde establecida.

Mecos, momos e ravachol

No Carnaval urbano, as festas comezan coa entronización dunha figura que personifica o entroido e que recibe diversos nomes, Momo na Coruña, a Micaela de Buño, o Felipiño do Barbanza, e en Vigo e o resto do sur de Galicia o Meco.

Nas aldeas e vilas organizábase o carro do entroido, que era un cortexo que levaba o boneco á súa queima, non sen ler antes un sermón ou testamento do entroido. Nas cidades galegas é mais adoitado celebrar o mércores de cinza o enterro da sardiña. Á noite sae a xente vestida de loito, en procesión para dar o seu derradeiro adeus á sardiña, que representa a diversión e a felicidade. En Vigo prodúcese a queima do Meco e en Pontevedra o "Loro Ravachol"[1] cuns rituais semellantes. Éntrase na coresma, nos corenta días de xaxún nos que os católicos teñen prohibido comer carne.

Os merdeiros

Finalizamos estas breves notas coa mención do personaxe por antonomasia do Entroido vigués: o Merdeiro. Di Xerardo F. Santomé, no seu libro editado pola A. X. A Revolta e A. VV. Casco Vello, en febreiro de 2006, “O Merdeiro: un personaxe do Entroido Vigués. Apuntamentos para a súa recuperación”:

“[...] Chegada a época do entroido, os mariñeiros da bisbarra de Vigo transformábanse en Merdeiros coa intención de expresar con máis forza as súas xenreiras para cos labregos. Para elo acostumaban vestirse ao xeito de Escabicheiros, (persoas do rural que recollían o escabiche e baleiraban os pozos negros da cidade para abonar os seus campos), ridiculizando aqueles elementos do traxe e aparellos máis significativos: o pucho, os símbolos e o farol. Asemade gustaban de exaxerar o seu comportamento social tremendamente anárquico. [...]!

Remitimos ao lector interesado no tema a lectura dos contidos da páxina da organización Asociación Etnográfica A Merdeira, formada pola Asociación Cultura y Veciñal do Casco Vello e o Centro Social de A Revolta: http://omerdeiro.org/.

Máis información

O Entroido en Galicia é unha das manifestacións culturais mais fortes do noso pais. Resulta practicamente imposible incluír a totalidade das páxinas WEB que contan con información de interese, polo que pedimos aos lectores interesados no tema ás súas achegas. Estas son as nosas:

https://oarqueologodenaron.wordpress.com/2015/02/13/dez-cosas-que-debes-saber-sobre-o-carnaval-antroido-entrudo-peliqueiros-pantallas-ursos-lobishomes/

https://asombradebouzapanda.wordpress.com/2012/02/16/uns-apuntamentos-sobre-o-entroido-galego/

http://anosacultura2.blogspot.com.es/2011/02/o-entroido-en-galicia.html

http://www.turismo.gal/que-facer/promocions-para-gozar-agora/o-entroido-en-galicia?langId=gl_ES

http://www.turismo.gal/docs/mdaw/mjg4/~edisp/turga288854.pdf

Os Merdeiros:

http://omerdeiro.org/

https://vimeo.com/59345611

http://www.xistra.info/merdeiro.html


Nota [1]: Ravachol era en realidade un papagaio, mascota de Perfecto Feijoo, moi mal falado e groseiro, que vivía na botica que este tiña na praza da Peregrina en Pontevedra. Morreu durante os carnavais de 1913 e foi enterrado con grandes honores en medio de un multitudinario duelo. Recibiu o seu nome do anarquista francés Ravachol, condenado a morte en 1892.

jueves, 9 de febrero de 2017

OS INSTRUMENTOS DE PERCUSIÓN NA MÚSICA TRADICIONAL (RELACIÓN NON EXHAUSTIVA)


Por Manoel da costa



Os expertos en musicoloxía dividen os instrumentos de percusión en dúas grandes familias: os “idiófonos”, ou cando o son é producido polo corpo do obxecto, é dicir, é o mesmo instrumento o que soa cando se pon en vibración ao refregalo, percutilo, sacudilo etc., e os “membráfonos” nos que unha pel é tensada sobre un marco ou unha cavidade e responde coa súa vibración cando é ferida coas mans, con paus ou excitada dalgún outro xeito, como por exemplo ao refregala coa man ou a través dunha corda ou un pau xunguido a esa membrana.

Son, por exemplo, “idiófonos”, o albuche de cana, os axóuxeres, castañolas, botellas, campás, tarabelas, culleres e cunchas, tarrañolas, as latas e o propio corpo.

Son, por exemplo tamén, “membráfonos”, os bombos, tambores e tamboriles, as pandeiras e pandeiretas, e os pandeiros de catro esquinas ou adufes.

Os instrumentos de percusión, en concreto, poden tamén dividirse pola finalidade coa que foron construídos: musical ou cotián. Os primeiros serán os verdadeiros “instrumentos”, mentres que aos segundos se lles denominan “cotidiáfonos”, ou as mais das veces “instrumentos pobres”.

Un instrumento musical é un obxecto construído coa finalidade de facer música, polo que cada unha das súas pezas foron deseñadas e concibidas cos materiais acústicos axeitados para este fin, mentres que calquera obxecto do noso entorno, unha tixola, unhas chaves, unha botella de anís, unha lata de carburo baleira, pode ser utilizada para acompañar o canto, aínda que non foi esa a orixe da súa construción.

Estes “cotidiáfonos”, ou “obxectos de uso cotián utilizados para facer música”, son probablemente dos mais empregados para acompañar o canto nos quefaceres diarios, sendo ademais unha excelente e pouco custosa ferramenta para que os mais novos se podan achegar doadamente á música. As cunchas, as piñas, as culleres, as tixolas, as latas de pementa e outros moitos “utensilios” musicais xunguían á súa facilidade de conseguilos, a sinxeleza da súa técnica de execución, que se pode aprender doadamente por observación e imitación, polo que foron a miúdo os principais acompañantes do canto.

Compre non esquecer que o canto é o fundamento da cultura musical. A voz constitúe a nosa primeira aproximación á música, á canción popular e á lingua materna do neno, polo que a imprescindible educación musical deste neno, debe comezar polo canto tradicional acompañado das percusións con estes obxectos de uso cotián.

Coma aplicación da premisa de ensinar deleitando, nos permitimos reproducir unhas ilustracións humorísticas dalgúns “cotidiáfonos” xocosos.

pementoque
Pementoque
Pementoque. Hibridación do peitoque e a lata de pemento fomentada pola desaparición dos colmados a mans dos hipermercados.


serragaias
Serragaias
Serragaias. Instrumento moi difícil de tanxer. Só para serrachíns profesionais.


Chavicordio
Chavicordio
Chavicordio. Dous conxuntos de chaves cunha afinación en “dou sostido a menor” moi complexa.


Cocteleira
Cocteleira
Cocteleira. Non pódese tocar con todas as pezas. A mellor para logo poder beber “un martini agitato, non mescolato” é a Muiñeira de Riamonte, mais “n'enculons pas des mouches"


Espageculler
Espageculler
Espageculler. Directamente do Piamonte, axeitado para acompañar as pezas en “patois” Componse dunha espumadeira e unha culler de “spaguetti”


Latacao
Latacao
Latacao. “Ollando para ás unllas” que é o xeito correcto de mover a man, segundo o Mestre Xisco. Versión dos sesenta con lata de Cola-Cao.


Lataiac
Lataiac
Lataiac. Híbrido de lata e botella. Versión para os que nos gusta o Jack Daniel mais que o anís.


Pandeiro espartano
Pandeiro espartano
Pandeiro espartano. Salva manteis de esparto utilizado para non aparvar ao público cando faise unha pandeirada no peito, e o peito é de lobo.


Biscutin
Biscutin
Biscutin. Formada por las verbas francesas “biscuit”, galleta e “tin”, lata. Achega dos compañeiros bretóns a esta recompilación de instrumentos de percusión.


Chiculateira
Chiculateira
Chiculateira. Este non é un instrumento “probe” senón instrumento de ricos, pois a tradición di que compre rompela para rematar as cancións, e así non hai quen dea aforrado para a vellez!


Chisqueiro
Chisqueiro
Chisqueiro. Mellor facelo con un dos tradicionais, pero tivemos que improvisar cun piezoeléctrico. Mellor que non teña gas, sobre todo se tes o pelo largo!


E vos? Tendes agún "cotidiáfono" particular? Sabedes de algúns outros? Ou... vos atrevedes a crear os vosos propios? Veña, agardamos polas vosas respostas!

viernes, 30 de diciembre de 2016

O APALPADOR OU PANDIGUEIRO


Por Manoel da costa



Os regalos aos nenos no Solsticio de Inverno

Dende que a humanidade observou o ceo e a relación da posición do sol coa fertilidade do chan, todas as culturas desenvolveron rituais propiciatorios para escudar o terror ao futuro. Un destes rituais está asociado á (aparente) morte do sol e a súa resurrección. É o que coñecemos como solsticio de inverno [1].
As comunidades agrarias ían ser privadas de moitas cousas durante o inverno, e a fame atacaría con mais crueza ao mais prezado da familia: os nenos. A eles se dirixían moitos destes rituais.
Por exemplo, nas festas saturnais que se celebraban na Roma clásica, era tradición que os nenos recibiran obsequios dos maiores. E dende eses tempos aos actuáis, baixo a forma de Papá Noel, Father Christmas, Père Noël, Babbo Natale, Santa Claus, San Nicolás, os Reis Magos, ou o Apalpador, alguén vaise a encargar que os nenos non queden sen regalos por estas datas.

A montaña de Lugo. O Apalpador

Algúns etnógrafos galegos, sinaladamente Xesús Taboada Chivite [2], describen un costume da montaña lucense, que denomina "a noite de apalpadoiro" e que consiste en que na noite de fin de ano baixa das montañas un vello xigante, O Apalpador, que toca a barriga dos nenos que están a durmir, por ver se comeron abondo para o ano que entra.
Algunha testemuña engade que O Apalpador, de teren a barriga chea, dilles: “Así, así esteas todo o ano” e déixalles unha man chea de castañas. De ver que teñen a barriga baleira, non di nada, mais tamén deixa unha presa de castañas.
No Nadal do ano 2006, o investigador José André Lôpez Gonçâlez publicou en AGAL-GZ, Portal Galego da Lingua, un artigo titulado "O Apalpador". Personaxe mítico do Nadal galego a rescate" elaborado a partires de informacións procedentes das terras luguesas de Loúzara, O Courel e O Cebreiro recompiladas xa en 1994. Neste artigo comeza a concretarse o aspecto exterior da figura do Apalpador, un xigante, carboeiro, que usa boina, casaca esfarrapada e remendada, que fuma en pipa, e aliméntase de bagas e xabarís. O día 31 de decembro baixa da montaña e visita aos nenos, despois de estes quedaren durmidos.

A montaña de ourense. O Pandigueiro

Outras tradicións recollidas na montaña ourensá da Terra de Trives, fan referencia a un personaxe semellante, o Pandigueiro, que acudía aos leitos dos nenos que se tiveran que deitar na Noite de Nadal co ventre baleiro. Segundo esta información, o Pandigueiro baixaba da Serra da Cabeza Grande e os nenos pedíanlle leitiña con purgazos, ou leite quente con castañas secas, tradición que presenta fortes diferenzas coa do Apalpador, antes descrita, xa que o Pandigueiro visitaba soamente aos nenos probes, estes nenos permanecían espertos, non había cerimonia de apalpado de barrigas, e este personaxe, ademais, podía levar xoguetes tallados en madeira de amieiro.

A galicia urbana. Apalpador ou Pandigueiro, tanto ten

A finais de decembro do 2012 a comisión da Historia da asociación cultural de Compostela A GENTALHA DO PICHEL presentou "E há de vir o Apalpador", un documental arredor dun personaxe da tradición da montaña de Lugo, cunha chea de testemuñas gravadas entre os Ancares, o Courel e Sarria. Para moitos era a primeira vez que escoitaban falar de tal personaxe, ausente nos libros da maioría dos autores clásicos da etnografía galega.
A existencia de dous personaxes con similitudes pero tamén riscos diferentes, de presenza moi local, montaña de Lugo o primeiro, e Terra de Trives o segundo, e a forte semellanza co Olentzero euskaldún[3], carboeiro, vive no monte, fuma en pipa, etc., levou a algúns dos estudosos da etnografía galega a argumentar do pouco rigor científico destes personaxes. Outros engaden que os costumes do Apalpador, apalpar o bandullo dos nenos para saber se comeron abondo para que o ano que entra non sexa de fame, senón de fartura, non son demasiado correctas, para rematar cos que afirman que "na miña aldea non se facía iso".
Como Asociación Cultural pensamos que a defensa das tradicións propias representa unha forma de autoafirmación fundamental, e que tan importantes son as particularidades como a asunción de símbolos comúns, que nos sirvan de unión, polo que, fronte a Papá Noel ou Santa Claus, viva o Apalpador, con razón ou sen ela!

Coplas do Apalpador e do Pandigueiro

Recollidos por Jerónimo de Vicente, dende Ourense, estes versos que lle cantaban os pais ós seus fillos a noite que baixaba o Apalpador:

Vaite logo, meu meniño (miña meniña)
marcha agora para a camiña
que vai vir o Apalpador
a apalparche a barriguiña.

Xa chegou o día grande
día do noso Señor.
Xa chegou o día grande
e virá o Apalpador.

Mañá é dia de cachela,
que haberá gran nevarada
e há vir o Apalpador
cunha mega de castañas.
A cachela é unha tixola furada para asar as castañas. A mega é unha cesta para apañar castañas e outros froitos secos.
A Sociedade Antropolóxica Galega recolle esta copla do Pandigueiro:

Durme meu neno durme
Durme meu neno axiña
Que o Pandigueiro che ha traguere
Uns purgazos pra a leitiña.
Purgazos: Castañas secas, rehidratadas e logo cocidas. Adoitábanse comer con leite.


Mais información en:
http://agal-gz.org/blogues/index.php/apalpador/
http://www.galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=50&id=1171
https://www.youtube.com/watch?v=hZMpYnt7AXk
https://es.wikipedia.org/wiki/Olentzero
https://es.wikipedia.org/wiki/Solsticiodeinvierno
https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/tag/pandigueiro/
http://www.apalpador.com/




Nota [1] O solsticio de inverno é o momento no que o Sol, durante o seu movemento aparente na esfera celeste, alcanza o seu maior afastamento, en latitude, do ecuador. O nome provén do latín solstitium, sol quieto, e, dependendo da correspondencia co calendario, ten lugar entre o 20 e o 30 de decembro no hemisferio norte. No 45 a. C., no calendario xuliano estableceuse o 30 de decembro como o solsticio de inverno de Europa. Había una diferenza entre o ano civil de 365,25 días e o año tropical de 365,2422 días; esa diferenza provocou que o solsticio astronómico no caera sempre no mesmo día, sino que se adiantara aproximadamente tres días cada catro séculos. En 1582, o papa Gregorio XIII instaurou o novo calendario, o gregoriano, co que o solsticio de inverno no hemisferio norte sucede arredor do día 21 de decembro.
Nota [2] "La Navidad gallega y su ritualidad", en Ritos y creencias gallegas, TABOADA CHIVITE, Xesús. Gráficas Magoyo, Rioja 1, A Coruña, 1982.
Nota [3] Olentxero, en Euskadi, e nos Países Cataláns a tradición é que sexa a figura do Tió a encargada de tarerlle os regalos aos nenos. En Cantabria fálase do Esteru e do Angulero, en Asturias.